Cầu nguyện theo thánh Têrêsa Avila

II. CẦU NGUYỆN THEO THÁNH TÊRÊSA AVILA

1. Định nghĩa

Theo thánh Têrêsa Avila thì tâm nguyện là một cuộc trao đổi yêu thương với Thiên Chúa, một mình đàm đạo với Đấng luôn hết mực thương ta[1], là một lời thỉnh cầu lên Thiên Chúa để xin những ơn cần thiết cho ta[2], là nói chuyện với Ngài, giãi bày những nhu cầu của ta cho Ngài[3].

Cầu nguyện là nghĩ đến Chúa hiện diện trong ta[4], đặt mình trong sự hiện diện của Ngài[5], và không ngừng sống trong sự hiện diện ấy[6].

Cầu nguyện là để cho Thiên Chúa cuốn hút ta vào trong Ngài[7], chấp nhận để Chúa “cưỡng bách” ta tìm giờ để ở với Ngài và để Ngài ở với ta[8], là cương quyết bước theo Đấng yêu thương ta[9].

Cầu nguyện là mở cửa ra để Thiên Chúa đổ tràn ân huệ cao trọng của Ngài cho ta[10].

Cầu nguyện là phương thế tốt nhất để sửa đổi chính mình[11].

Têrêsa Avila coi khẩu nguyện là thưa lên với Thiên Chúa mọi nhu cầu của ta. Tâm nguyện là để cho lòng mình nói chuyện với Thiên Chúa đang ở trong ta. Chiêm niệm là nâng tâm hồn lên cùng Thiên Chúa cách tinh tuyền, thân ái. Bà diễn tả ba hình thức cầu nguyện này cách cụ thể như sau: ta gửi cho bạn mình một lá thư, ta sai đến với bạn ta một người và đích thân ta đến với người bạn ấy hoặc, ta hôn chân, hôn tay và hôn môi người ấy[12].

Têrêsa Avila khẳng định cầu nguyện, kết thân với Thiên Chúa chỉ có lợi không hề có hại, vì nhờ thế, ta có thể chịu đựng mọi khó khăn để ở với Ngài[13]. Vì khi ta cầu nguyện thì chính Thiên Chúa sẽ chịu đựng thay cho ta, ban cho ta dư tràn niềm vui và an ủi[14].

Kinh nghiệm nào Têrêsa Avila để lại cho ta về cầu nguyện cũng thấm thía, nhưng việc để cho Thiên Chúa cuốn hút ta vào trong Ngài, cưỡng bức ta tìm giờ để ở với Ngài có lẽ là những kinh nghiệm quan trọng nhất. Ta đã cầu nguyện rồi mà sao mãi vẫn còn coi Thiên Chúa như người xa lạ, ngoài cuộc, để được cuốn hút vào trong Thiên Chúa, cần phải có những điều kiện nào?

2. Điều kiện

Để ta được Thiên Chúa cuốn hút vào trong Thiên Chúa và sống trong sự hiệp thông với Ngài, ta cần:

2.1 Cương quyết bước theo Ngài

Cương quyết bước theo Đấng yêu thương ta, hiến toàn thân cho Ngài. Sỡ dĩ ta phải có sự cương quyết này là vì, ta luôn lừng khừng và bủn xỉn trong việc hiến toàn thân cho Thiên Chúa. Ta vẫn chưa dứt bỏ được lòng ham mê thế gian này. Ta quyết tâm sống nghèo, nhưng lại luôn tìm cách để không chỉ không thiếu thốn mà còn dư thừa nữa, nên đã kết thân với nhiều người để có được những thứ ta muốn. Và khi đã có được những thứ ấy, ta coi trọng, khó rời xa chúng. Ta quyết tâm từ bỏ danh vọng, nhưng khi bị tổn thương, ta đã gầm gừ như một con thú bị thương. Ta bảo ta đã dâng hết mọi sự cho Thiên Chúa, nhưng kỳ thực, ta chẳng dâng gì, tất cả đều vẫn ở trong tay ta. Chúa không làm chủ cũng chẳng được quyền quản lý những thứ ấy[15]. Ta cần phải cương quyết, vì điều tốt muốn làm, ta không làm được, còn điều xấu chẳng muốn ta lại cứ làm (x. Rm 7, 15).

Thánh Têrêsa Avila cũng cho thấy, rất nhiều người đã bước vào đời cầu nguyện này, những lại tháo lui, không đạt đích. Vì thế, cương quyết là điều kiện quan trọng để tiến xa trong đời cầu nguyện. Không cương quyết tận dụng một giờ cầu nguyện thì khi có cả ngày ta cũng chẳng lợi dụng được[16]. Chính ngài cũng đã can đảm ép mình cầu nguyện, khao khát lãnh nhận hồng ân[17].

2.2. Một lương tâm trong sạch

Cần một lương tâm trong sạch. Dù Thiên Chúa thích ở trong ta, ban cho ta mọi ơn phước, nhưng lòng ta không trong sạch và không khát khao ân sủng, thì Thiên Chúa có ban, ta cũng chẳng nhận được[18].

Xưng tội thường xuyên và thực hành việc cầu nguyện[19]. Nếu ta kiên trì để Chúa ở với mình mỗi ngày ít là hai giờ, Chúa sẽ cấm quỉ tấn công ta và cho ta sức mạnh để chiến thắng chúng, vì Ngài không để ai đặt niềm trông cậy vào Ngài và ước ao sống đời cầu nguyện phải thất vọng[20].

2.3. Dẹp bỏ dịp tội

Dẹp bỏ mọi dịp tội, không dẹp bỏ dịp tội, ta sẽ xa lìa Thiên Chúa, không muốn truyện trò thân mật với Ngài, sẽ không thực hành nhân đức và sợ cầu nguyện[21]. Hơn nữa, một khi đã sa vào đó, ta không còn an toàn nữa, không còn sức chống lại những kẻ thù không ngừng tấn công nữa[22]. Nếu ta coi bước vào đời cầu nguyện như việc chăm sóc một khu vườn, thì để có được một vườn cây ăn trái xum xuê, điều đầu tiên phải làm là nhổ sạch cỏ dại, đó là những cuộc giải trí độc hại, phù phiếm, những thứ danh dự hão và các sự thuộc về thế gian này[23]. Quyết tâm không xúc phạm đến Thiên Chúa và xin Ngài tha thứ cho những tội nặng ta đã phạm đến Ngài[24].

2.4. Khiêm tốn

Ý thức mình nghèo nàn, để thấy ơn Thiên Chúa cao trọng, để khiêm tốn hơn và để cố gắng làm hài lòng một mình Thiên Chúa thôi. Nền tảng quan trọng của đời sống cầu nguyện này là khiêm nhường, càng gần Thiên Chúa, càng cần khiêm nhường, nếu không toàn lâu đài sẽ sụp đổ. Khiêm nhường ở đây là không quá cậy dựa vào mình nhưng cần tin vào những người có kinh nghiệm, tin tưởng và kết thân với những người cùng chí hướng[25]. Ai biết trông cậy vào các thánh, nhất là thánh Giuse, thành tâm tôn kính Ngài bao giờ cũng tiến xa trên đường nhân đức, và gặt hái được nhiều lợi ích lớn lao[26].

2.5. Một đức tin sống động

Cảm nhận được tình yêu Thiên Chúa và có một đức tin sống động. Ai nhận ra mình được Thiên Chúa sủng ái, sẽ dễ dàng khinh chê thế gian, sẽ làm mọi việc có thể để không còn luyến ái thế gian, và sẽ hướng toàn tâm về Thiên Chúa[27].

2.6. Vác thập giá theo Chúa

Vác thập giá, chấp nhận cực nhọc. Đã là môn đệ Chúa Giêsu, ai cũng phải vác thập giá, nếu không sẽ hư mất, sẽ không còn là môn đệ Người. Vác thập giá ở đây là từ bỏ mình, vì không từ bỏ bản thân, ta sẽ không thể nhận được những gì Thiên Chúa muốn ban[28], từ bỏ danh dự bản thân, từ bỏ gia đình và không chuyện vãn với thân nhân[29]. Ai muốn đi vào con đường này thì phải tự nguyện chết đi đối với thế gian, nếu không thế gian sẽ giết chết họ. Thế gian này chẳng có gì tốt cả, chỉ có mỗi cái là nói xấu những kẻ nhân đức[30]. Việc gắn bó với danh dự bản thân như một sợi dây không gì có thể cắt đứt được và là một lực cản khiến những người đã cầu nguyện lâu năm cứ lè xè dưới đất[31]. Đức Kitô đã chịu sỉ nhục vì ta đến chết trên thập giá, thì danh dự của ta, nếu có thì cũng phải từ đó mà ra[32].

2.7. Chiến thắng kho khan và ma quỉ

Cần sống trong cô tịch, kính sợ Thiên Chúa vì lòng yêu mến Ngài. Khi gặp khô khan không thể suy nghĩ được gì, ta cần một quyển sách. Sách là bạn thân thiết, là nguồn an ủi, giúp tránh khô khan mồi nhử cho linh hồn[33].

Để chiến thắng ma quỉ, ta cần nghĩ đến những tội đã phạm, nghĩa vụ của ta đối với Chúa, sự hiện hữu của hỏa ngục, vinh quang và những cực hình Chúa đã phải chịu vì ta[34].

Ai đã quyết tâm không ngừng cầu nguyện, tức để Chúa cuốn hút vào trong Ngài bằng cách cương quyết đi theo Chúa, cương quyết không phạm tội, dù chỉ tội nhẹ, từ bỏ các dịp tội, vác thánh giá theo Chúa, chết đi đối với thế gian, tin tưởng cậy trông các thánh và những người cùng chí hướng, chắc chắn sẽ đạt được những ơn cần thiết để ngày càng hiệp thông với Thiên Chúa hơn.

3. Kết quả

Ai đã bắt đầu cầu nguyện đều được Chúa ban nhiều ơn để hướng đến bậc cầu nguyện yên tĩnh, giúp họ thấy rõ và tránh được nhiều lầm lỗi, tránh được mọi tội trọng và cách đặc biệt nhất, họ không thể bỏ cầu nguyện được[35]. Thánh Têrêsa Avila còn quả quyết ai yêu thích cầu nguyện, kể cả khi không chuẩn bị đủ như cần phải chuẩn bị, hay bị quỉ cám dỗ và sa ngã cả ngàn cách do ma quỉ gây nên, thì Chúa vẫn đem họ tới ơn cứu độ. Vì Chúa luôn ban cho người cầu nguyện muôn vàn hồng ân đến độ cả khi họ phạm tội, mà vẫn trung thành cầu nguyện, thì Chúa sẽ cho họ ơn hoán cải. Ai đã hoán cải, thì Chúa sẽ ban nhiều ơn hơn cả trước khi họ sa ngã nữa[36].

Ai chăm chỉ cầu nguyện sẽ không thấy mệt mỏi khi nói hay nghe người ta nói về Chúa[37]

Ai cầu nguyện sẽ để Chúa hướng dẫn tới bất cứ nơi nào Chúa muốn. Họ không thuộc về mình nữa mà thuộc về Chúa. Được an ủi hay phải thử thách, sốt sắng hay khô khan không còn là vấn đề đối với họ nữa. Họ chỉ biết một điều là phụng sự Chúa. Họ không yêu mến thế gian hay bất cứ sự gì thuộc về thế gian, chỉ mình Chúa đem lại niềm vui. Họ có thể đạp cả thế gian dưới chân, vì ý thức rằng khinh chê mọi sự mau qua, ít giá trị sẽ chiếm được hạnh phúc lớn lao, vĩnh cửu[38].

Ai cầu nguyện sẽ sung sướng chiêm ngưỡng các kỳ công của Thiên Chúa, sự cao cả của tình yêu Ngài dành cho ta. Lòng họ được an ủi, con tim bừng cháy. Họ có được niềm vui ở thiên đàng từ hôm nay, niềm vui này sẽ giúp họ không còn thấy gì khác ngoài Thiên Chúa và những gì Chúa muốn họ thấy, không còn ao ước gì nữa. Ai có được niềm vui này sẽ hoàn toàn khinh chê thế gian và tách mình cách tuyệt đối khỏi những sự vật trần thế. Họ không chỉ chấp nhận mà con vui thích bị khinh chê, thù ghét[39].

Những người chuyên cầu nguyện được ơn ý thức sự hiện diện của Thiên Chúa cách rõ ràng hơn, lúc nào cũng thấy Chúa nhìn mình. Ai cầu nguyện sẽ cảm được sự hiện diện của Chúa, được hoàn toàn chìm ngập trong Ngài. Toàn thân sững sờ trước sự hiện diện này của Chúa. Đây là một niềm vui không hoàn toàn thuộc giác quan, cũng không hoàn toàn thuộc tinh thần, là tặng phẩm của Thiên Chúa. Tuy không thể thấy được vẻ đẹp của Ngài, nhưng họ biết họ gặp Ngài hệt như người mù hay người ở trong bóng tối, tuy không thấy người kia, vẫn có thể nói với và biết rằng người ấy đang ở với mình[40].

Người đã được ơn cầu nguyện thì không gì có thể ngăn cản họ cầu nguyện. Vào giờ cầu nguyện, bệnh tật có thể khiến họ không ở cô tịch lâu được, thì trong ngày họ vẫn sẽ tìm được giờ khác để cầu nguyện. Cả khi hoàn toàn bị ngăn trở vì sức khỏe, họ vẫn có thể cầu nguyện bằng cách dâng cho Chúa những bệnh tật, nhớ đến Đấng vì Ngài ta chịu đau khổ, nhẫn nhục chịu đựng nghịch cảnh và có thể cầu nguyện mọi nơi mọi lúc[41].

Người cầu nguyện luôn làm ích cho tha nhân, họ không lên thiên đàng một mình, mà đem theo nhiều người. Trong sinh hoạt hằng ngày, họ không bao giờ nói xấu ai. Họ luôn tự nhủ không được ước muốn hay nói những điều họ không muốn người ta nói về mình. Ngoài ra, họ còn thích nói với Chúa và nói về Chúa cho người khác[42].

Nhưng làm sao ta có thể đạt được kết quả ấy?

4. Phương Pháp

Thánh Têrêsa Avila đã chỉ cho ta một phương pháp cầu nguyện như sau:

Nghĩ đến Đức Kitô hiện diện trong ta, tưởng tượng ra một biến cố nào đó của cuộc đời Người đang tái diễn trong ta[43].

Khi nghĩ đến một biến cố nào đó trong cuộc đời Người, nghĩ đến những hoàn cảnh cô đơn, những đau khổ của Người.

Suy gẫm về cuộc khổ nạn của Chúa: Chúa trong vườn Dầu, những giọt mô hôi máu và nỗi cô đơn Người đang phải chịu, ao ước lau khô những giọt mồ hôi ấy. Hãy nghĩ tới những tội lỗi của ta khiến Chúa phải đớn đau như thế. Cứ ở đó cho tới khi bị chi phối bởi những ý tưởng khác[44].

Đối với những người theo phương pháp cầu nguyện này, tốt hơn nên có một quyển sách. Việc đọc sách đạo đức này sẽ giúp dễ dàng hồi tâm. Đọc sách còn có thể thay thế tâm nguyện khi ta không thực hành được. Ngoài ra sách còn giúp ta có thể vượt qua những lúc khô khan và thử thách dữ dội[45].

Đề tài cũng là yếu tố quan trọng trong việc cầu nguyện.

5. Đề tài

Ta có thể nghĩ đến lòng thương xót vô biên của Thiên Chúa dành cho ta: Thiên Chúa luôn ban thưởng vì những việc lành và những ước muốn ngay lành của ta. Ngài luôn làm cho những bất toàn của ta nên hoàn hảo và có giá trị, quên phi tang các tội lỗi và những hành vi bất chính của ta. Hơn nữa, Ngài còn che mắt không để cho người khác thấy những việc xấu xa của ta, nhưng lại làm bật lên những nhân đức chẳng đáng gì của ta[46].

Ta có thể nghĩ đến những cách thức ta xúc phạm đến Chúa, những nghĩa vụ của ta đối với Ngài, nghĩ đến sự hiện hữu của hỏa ngục, vinh quang và những cực hình, sỉ nhục Chúa Giêsu đã phải chịu vì ta[47]

Ta cũng có thể nhận ra sự hèn hạ và vô ơn của ta đối với Thiên Chúa, tán dương những kỳ công Thiên Chúa thực hiện cho ta, suy niệm cuộc khổ nạn của Chúa, tình yêu Thiên Chúa dành cho ta. Nếu có thêm lòng yêu mến nữa, thì chắc chắn ta sẽ được an ủi, sẽ nghẹn ngào đến độ không sao cầm lại được. Đó là cách Thiên Chúa an ủi những ai sẵn sàng chịu khổ vì Ngài[48].

6. Lợi ích

Cầu nguyện không gây khó khăn gì mà chỉ đem lại lợi ích[49]. Cầu nguyện giúp ý chí ta luôn tùng phục thánh ý Thiên Chúa, sẵn sàng chịu đau khổ, thà chết cả ngàn lần chứ không phạm tội vì cầu nguyện luôn giúp ta ý thức về thiên đàng, hỏa ngục và các chân lý khác[50]. Ngoài ra, cầu nguyện còn cho thấy rõ Chúa luôn ở với ta, nên cũng giúp ta luôn hướng về Ngài[51]. Vì thế khi bỏ cầu nguyện, ta sẽ giống như người lênh đênh trên biển bão tố, dễ dàng sa ngã, tuy có trỗi dậy, nhưng không hy vọng sẽ không ngã lại, yếu đuối đến độ không tránh được các tội nhẹ, chưa có sự sợ tội trọng như đáng lẽ phải có. Khi ở với Chúa thì xao xuyến, bồi hồi vì lòng lưu luyến thế gian. Bỏ cầu nguyện, ta sẽ rơi vào một cuộc sống khốn khổ nhất[52].

Nhiều người tuy không bỏ, nhưng không thể vượt qua được những khô khan và thử thách trong đời cầu nguyện, đâu là những khó khăn trong cầu nguyện và ta phải làm gì để khắc phục những khó khăn đó?

7. Thử thách và cách chữa trị

Suốt hai mươi tám năm bước vào đời cầu nguyện, thánh Têrêsa Avila đã trải qua mười tám năm sống trong tình trạng giằng co giữa Thiên Chúa và thế gian và những trạng thái giao tranh đáng kể[53]. Khi cầu nguyện, bà chỉ nôn nao, mong sao cho chóng hết giờ, thỉnh thoảng lại nhìn đồng hồ, thay vì nghĩ tới những điều bổ ích. Bà thích làm những việc đền tội nặng nề hơn là chuẩn bị tâm hồn cầu nguyện[54], thậm chí không thể nghĩ ra một tư tưởng tốt[55]. Mỗi khi vào nhà nguyện bà đều thấy bực bội bà phải can đảm lắm mới ép mình cầu nguyện.

Theo bà, những thử thách ấy là điều cần thiết, vì trước khi giao kho báu (ơn cầu nguyện) cho ta, Thiên Chúa muốn thử xem ta có thể uống chén đắng và vác thập giá với Người chăng bằng cách gửi các thử thách, khô khan và cám dỗ đến cho ta. Chúa cũng dẫn ta qua con đường khô khan này để ta thấy rõ sự bất xứng và bất lực của ta. Những ơn Chúa ban cao cả vô cùng, nên Ngài cũng muốn cho ta thấy sự khốn nạn của ta, để ta khỏi kiêu căng như Lucife[56]. Những khô khan trong đời sống cầu nguyện cũng cho thấy Thiên Chúa của ta không phải là “sản phẩm của trí tuệ con người”, vì nếu Ngài do ta vẽ ra, thì ta muốn sốt sắng, tất sẽ sốt sắng. Đây ta rất muốn mà vẫn không được, vì đó là ý Chúa không phải ý ta, khi nào Chúa muốn, ta mới được.

Để chiến thắng những khô khan và thử thách ấy, ta cần:

Để Chúa hướng dẫn ta tới bất cứ nơi đâu, vì ta không thuộc về mình nữa, mà là sở hữu của Ngài[57].

Hân hoan vì biết rằng ta đang được làm việc cho một vị hoàng đế cao cả, nên chỉ mong làm đẹp lòng Ngài, cố gắng chu toàn nhiệm vụ đã được ủy thác[58]. Nếu thấy mình không sốt sắng thì đừng buồn, nhưng hãy tạ ơn Chúa vì đã ban cho ta ơn biết làm vui lòng Ngài[59]

Ý thức rằng mọi việc Chúa làm đều nhằm lợi ích cho ta, nên phó thác mọi sự cho Chúa, theo Chúa bất cứ nơi nào Chúa đi ngay cả đến cái chết trên thập giá[60].

Không buồn phiền vì khô khan, bất an hay chia trí, nhưng vác thánh giá theo Chúa, không để Chúa vác một mình. Dù khô khan này có kéo dài suốt đời, ta cũng không để Đức Kitô ngã dưới sức nặng của thập giá[61]. 

Khao khát sự cô tịch, hiệp thông với Thiên Chúa, từ bỏ mọi thú vui thế gian[62].

Nếu nỗi bất ổn do thể lý, do thời tiết thay đổi, thì càng thúc bách, linh hồn càng ra tồi tệ, nên cần thay đổi đôi chút trong các giờ cầu nguyện, có thể đọc sách hay làm việc bác ái, nhưng cả những việc ấy ta cũng không làm được thì phải nghỉ ngơi, hay tìm cách giải trí vì lòng yêu mến Chúa[63].

Luôn ở với Chúa, tập thói quen nồng nàn yêu mến Chúa, kể cho Ngài nghe những thử thách, chia sẻ cho Ngài niềm vui[64].

Những khô khan này rất có thể do ma quỉ, nên điều quan trọng là một sự biện phân rõ ràng[65].

8. Ma quỉ

Ma quỉ là tên xảo trá, điêu ngoa (Ga 8, 44), nhưng cũng là tên có thể tự xuất hiện dưới hình ảnh một thiên thần[66] và luôn tìm mọi cách để tách con người ra khỏi Thiên Chúa, nên cũng tìm mọi cách để ta bỏ cầu nguyện[67].

Quỉ kích thích nhiều người làm điều sai quấy. Chúng thuyết phục những người chuyên lo yêu mến và cố làm hài lòng Ngài, che đậy những ước muốn tốt đẹp của họ nhưng lại thôi thúc những người có khuynh hướng làm điều xấu phô trướng khuynh hướng ấy ra và công khai xúc phạm tới Thiên Chúa, làm cho người ta thấy việc theo đuổi những thú vui, phóng túng là chuyện bình thường, thúc đẩy những người này gièm pha, dè bỉu những người hiến mình cho Thiên Chúa, khiến họ phải điêu đứng và cuối cùng phải kết thân với mình[68].

Quỉ làm cho ta sợ tâm nguyện, làm cho ta không nghĩ đến cách ta xúc phạm tới Thiên Chúa, những nhiệm vụ của ta đối với Ngài, không nghĩ tới thiên đàng, hỏa ngục, những cực hình Chúa Giêsu đã chịu vì ta, làm cho ta chán cầu nguyện[69]. Khi ta phạm tội, quỉ nói với ta rằng có cầu nguyện cho lắm cũng chẳng ích gì, vì tội ta phạm đã ph1 vỡ mọi sự khiến ta không còn xứng đáng với ơn Thiên Chúa ban nữa[70].

Khi ta thất mệt trong người, quỉ bảo rằng cầu nguyện lúc này sẽ hại cho sức khỏe, bây giờ cần nghỉ ngơi để khi khác sẽ cầu nguyện tốt hơn. Quỉ cám dỗ ta nuông chiều thân xác, làm hết sức để thân xác ta bất lực, rồi thuyết phục ta tin rằng các việc đạo đức chỉ làm hại sức khỏe ta[71].

Quỉ làm ta hiểu sai về đức khiêm nhường khi bảo rằng ước ao bắt chước các thánh là kiêu ngạo, vì là tội nhân, thán phục gương anh hùng của các thánh thì được, nhưng không được bắt chước các ngài[72].

Để chiến thắng ma quỉ, thánh Têrêsa Avila khuyên ta hướng hết tư tưởng vào Thiên Chúa để Thiên Chúa biến cám dỗ của ma quỉ thành động lực để ta hướng về Thiên Chúa hơn, không tìm kiếm thú vui trong cầu nguyện mà chỉ quyết tâm cầu nguyện, vác đỡ thánh giá Chúa và làm vui lòng Ngài[73].

Như thế, ta đã nói qua về định nghĩa, điều kiện, kết quả, đề tài, phương pháp, lợi ích, khó khăn và cách khắc phục khó khăn trong cầu nguyện cách chung theo thánh Têrêsa Avila. Nói tới thánh Têrêsa Avila, ta không thể không nói tới rất nhiều kinh nghiệm phong phú về ma quỉ, sự xảo trá của chúng, cách phân định những hành động của chúng và khắc phục chúng. Trong bài này, người viết cũng sẽ dành một phần để nói về ma quỉ, nhưng trước hết, ta sẽ cùng nhau tìm hiểu bốn bậc cầu nguyện của thánh nhân.

_____

[1] Têrêsa Avila, Tiểu Sự Tự Thuật, tr. 65.

[2] Marcell Auclair, Cuộc Đời Mẹ Thánh Têrêsa, tr. 84

[3] Têrêsa Avila, Tiểu Sự Tự Thuật, tr. 106.

[4] Ibid., tr. 26

[5] Ibid., tr. 108

[6] Marcell Auclair, Cuộc Đời Mẹ Thánh Têrêsa, tr. 87.

[7] Marcell Auclair, Cuộc Đời Mẹ Thánh Têrêsa, tr. 89, 118

[8] Ibid., Têrêsa Avila, Tiểu Sự Tự Thuật, tr. 67

[9] Ibid., tr. 84

[10] Ibid., tr. 68.

[11] Ibid., tr. 64

[12] Marcell Auclair, Cuộc Đời Mẹ Thánh Têrêsa, tr. 84.

[13] Têrêsa Avila, Tiểu Sự Tự Thuật, tr. 65, 57.

[14] Ibid., tr. 67.

[15] Têrêsa Avila, Tiểu Sự Tự Thuật, tr. 84 – 85.

[16] Têrêsa Avila, Tiểu Sự Tự Thuật, tr. 93.

[17] Ibid., tr. 68

[18] Ibid., tr. 26, 68.

[19] Ibid., tr. 25

[20] Ibid., tr. 66

[21] Ibid., tr. 46

[22] Ibid., tr. 41, 68.

[23] Ibid., tr. 46, 87, 85.

[24] Ibid., tr. 74.

[25] Ibid., tr. 78, 98, 61, 59.

[26] Ibid., tr. 43.

[27] Ibid., tr. 80, 85.

[28] Thánh nữ Têrêsa Chúa Giêsu, Tự Thuật, tr. 86, 87, 93, 95

[29] Thánh nữ Têrêsa Chúa Giêsu, Tự Thuật, tr. 300.

[30] Thánh nữ Têrêsa Chúa Giêsu, Tự Thuật, tr. 298

[31] Thánh nữ Têrêsa Chúa Giêsu, Tự Thuật, tr. 302.

[32] Thánh nữ Têrêsa Chúa Giêsu, Tự Thuật, tr. 303.

[33] Ibid., tr. 28, 68, 41, 27, 72.

[34] Ibid., tr. 66.

[35] Ibid., tr. 25, 57.

[36] Ibid., tr. 64.

[37] Thánh nữ Têrêsa Chúa Giêsu, Tự Thuật, tr. 69

[38] Thánh nữ Têrêsa Chúa Giêsu, Tự Thuật, tr. 92, 44, 39, 26, 31, 22.

[39] Ibid., tr. 77, 80

[40] Ibid., tr. 76, 22, 73, 63.

[41] Ibid., tr. 28, 54

[42] Ibid., tr. 86, 39, 40.

[43] Ibid., tr. 26

[44] Thánh nữ Têrêsa Chúa Giêsu, Tự Thuật, tr. 71 – 73

[45] Ibid., tr. 26, 27, 73.

[46] Ibid., tr. 29

[47] Ibid., tr. 66.

[48] Ibid., tr. 77.

[49] Ibid., tr. 57

[50] Thánh nữ Têrêsa Chúa Giêsu, Tự Thuật, tr. 130.

[51] Ibid., tr. 131.

[52] Thánh nữ Têrêsa Chúa Giêsu, Tự Thuật, tr. 62.

[53] Ibid., tr. 63

[54] Ibid., tr. 66 – 67.

[55] Ibid., tr. 90

[56] Ibid., tr. 91

[57] Ibid., tr. 92

[58] Ibid., tr. 90

[59] Ibid., tr. 97

[60] Ibid., tr. 91

[61] Thánh nữ Têrêsa Chúa Giêsu, Tự Thuật, tr. 90, 91, 95.

[62] Ibid., tr. 90

[63] Thánh nữ Têrêsa Chúa Giêsu, Tự Thuật, tr. 94

[64] Ibid., tr. 97

[65] Ibid., tr. 94

[66] Ibid., tr. 118

[67] Ibid., tr. 106.

[68] Ibid., tr. 60

[69] Ibid., tr. 66

[70] Ibid., tr. 64

[71] Ibid., tr. 94, 104.

[72] Thánh nữ Têrêsa Chúa Giêsu, Tự Thuật, tr. 102 – 103.

[73] Ibid., tr. 129 – 130.

(còn tiếp)