Thoạt tiên, hai từ “kinh cầu” xem ra thừa thải bởi vì “kinh”nào cũng “cầu” hết (đọc kinh cầu nguyện). Tuy nhiên, “kinh cầu” là một thuật ngữ dùng để dịch từ Litaniae trong tiếng Latin (gốc Hy Lạp: litaneia – cầu xin, khẩn nài), ám chỉ một hình thức kinh nguyện theo thể đối đáp, trong đó một người (hoặc ca đoàn) xướng lên một câu, và toàn thể cộng đoàn đáp lại bằng một điệp xướng (xin Chúa thương xót chúng con, xin Chúa nghe lời chúng con, cầu cho chúng con...). Hình thức này đã được sử dụng trong Cựu Ước, mà ta thấy vết tích nơi Thánh vịnh 135 (Hãy tạ ơn Chúa vì Chúa nhân từ, muôn ngàn đời Chúa vẫn trọn tình thương).

Chúng ta hãy tìm hiểu ba điểm:

1. Nguồn gốc;

2. Các mẫu thức;

3. Cấu trúc;

4. Những thích nghi.

A. Nguồn gốc

Theo các sử gia, chứng từ cổ điển nhất về Kinh cầu các thánh trong phụng vụ Rôma là vào thời thánh Giáo hoàng Grêgôriô Cả (Registrum Epistolarum): các tín hữu kêu cầu các thánh đang khi đi kiệu để cầu xin cho khỏi bệnh dịch năm 590, và về sau được hát vào ngày 25 tháng 4 để cầu cho mùa màng. Tuy nhiên, xem ra litaniae vừa được dùng cho kinh đọc vừa được hiểu về chính cuộc rước kiệu. Có lẽ, vì phải hát trong suốt cuộc rước kiệu dài, cho nên Kinh cầu các thánh dài nhất trong số các kinh cầu. Dần dần, Kinh cầu các thánh cũng được đọc vào dịp lãnh nhận các bí tích rửa tội cho người lớn và truyền chức thánh. Theo đà đó, người ta cũng đọc Kinh cầu các thánh vào dịp khấn dòng, và gần đây bên Italia, kể cả trong lễ hôn phối nữa.

B. Các mẫu thức

Kinh cầu các thánh được coi là xưa nhất theo nghĩa là có trước các kinh cầu khác và trở thành khuôn mẫu cho các kinh cầu (điển hình là Kinh cầu Đức Bà). Tuy nhiên, trải qua thời gian, đã có nhiều mẫu thức được soạn ra. Vào thế kỷ IX, mẫu thức của vua Ludovicus Germanicus gồm 532 thánh (277 tử đạo, 153 hiển tu, 102 đồng trinh).

Mẫu thức hiện hành được dùng trong phụng vụ do Bộ Phụng tự ban hành năm 1969 cùng với việc cải cách lịch phụng vụ, dựa theo các chỉ thị mà Công đồng Vaticanô II đã đề ra (ở các số 111 của Hiến chế về Phụng vụ). Một vài tiêu chuẩn đã được đặt ra trong việc duyệt lại Kinh cầu các thánh là:

1. Loại bỏ những trùng hợp (nghĩa là những sự lặp lại lời cầu hoặc ngay trong kinh cầu, hoặc khi đọc kinh cầu trong Thánh Lễ; vì thế khi đã đọc Kinh cầu các thánh thì bỏ lời nguyện giáo dân).

2. Duyệt lại danh mục các thánh:

- loại bỏ những thánh mà lịch sử không chính xác, chẳng hạn như hai thánh tử đạo Gioan và Phaolô, Giêvaxiô và Phôtaxiô, Nicôla;

- thêm vào những vị thánh thuộc các châu Á, Phi, Mỹ, Úc để biểu lộ tính cách hoàn vũ của Hội Thánh;

- ngoài ra danh sách các vị thánh cũng mang tính cách uyển chuyển: có thể thêm tên thánh của các thánh thuộc về địa phương, dòng tu, hoặc thánh bổn mạng tuỳ theo trường hợp.

3. Loại bỏ hoặc sửa đổi những lời cầu khẩn không còn thích hợp với thời đại (chẳng hạn: “Xin Chúa chữa chúng con cho khỏi tai ương đất động”, “Xin Chúa hạ kẻ làm nghịch cùng Hội Thánh xuống”, “Xin Chúa cho các kẻ lầm lạc trở về cùng một Hội Thánh và đem các người ngoại giáo vào đạo thánh Đức Chúa Giêsu”).

4. Tính cách uyển chuyển, theo nghĩa là có thể thêm bớt các vị thánh tuỳ theo hoàn cảnh, cũng như thêm bớt các ý chỉ cầu cho các nhu cầu tuỳ nơi tuỳ thời. Trong tinh thần đó, Bộ Phụng tự cũng soạn ra ba mẫu khác nhau của Kinh cầu các thánh.

- Mẫu thứ nhất dài nhất, dành cho những lần cầu khẩn trọng thể (litaniae in sollemnibus supplicationibus adhibendae) đặc biệt vào dịp đi kiệu cầu mùa, hoặc những buổi rước kiệu trong mùa Chay.

- Mẫu thứ hai gọn hơn (pro ritibus in quibus consecrationes et sollemnes benedictiones), được dùng trong nghi thức ban bí tích khai tâm đêm Vọng Phục sinh, và các nghi thức thánh hiến (chẳng hạn lễ truyền chức, khấn dòng, thánh hiến trinh nữ, hôn phối).

- Mẫu thứ ba ngắn hơn cả, được dùng trong nghi thức phó linh hồn của người mới qua đời. (Thành thực mà nói, còn một mẫu ngắn hơn nữa, đó là trong nghi thức rửa tội các nhi đồng, chỉ gồm có 5 lời cầu).

C. Cấu trúc

Cấu trúc rõ nhét nhất của Kinh cầu các thánh được nhận thấy nơi mẫu thứ nhất.

Kinh cầu được chia thành 4 phần:

1. Van xin Thiên Chúa (supplicatio ad Deum),

2. Kêu cầu các thánh (invocatio sanctorum),

3. Kêu cầu Chúa Kitô (invocatio ad Christum),

4. Van xin cho những nhu cầu khác nhau (supplicatio pro diversis necessitatibus).

Phần thứ nhất (nghĩa là mở đầu, van xin Thiên Chúa), gồm hai công thức tuỳ ý lựa chọn:

- (a) “Xin Chúa thương xót chúng con, xin Chúa Kitô thương xót chúng con, xin Chúa thương xót chúng con” hoặc

- (b): “Đức Chúa Cha ngự trên trời, Đức Chúa Con chuộc tội cứu thế, Đức Chúa Thánh Thần... thương xót chúng con”.

Phần thứ hai là “kêu cầu các thánh” được phân làm bảy nhóm.

- Đứng đầu là Đức Trinh Nữ Maria, rồi đến ba Tổng lãnh thiên thần và kết thúc với “Tất cả các thánh thiên thần”.

- Nhóm thứ hai là các thánh tổ phụ và ngôn sứ (Abraham, Môsê, Êlia, Gioan Tẩy giả, Giuse, các thánh tổ phụ và ngôn sứ).

- Nhóm thứ ba gồm các thánh tông đồ và môn đệ (Phêrô và Phaolô, Anrê, Gioan và Giacôbê, Tôma, Mátthêu, tất cả các thánh tông đồ; Luca, Marcô, Barnaba, Maria Mađalêna, tất cả các thánh môn đệ của Chúa).

- Nhóm thứ bốn gồm các thánh tử đạo (Stêphanô, Ignaxiô Antiokia, Polycarpô, Giustinô, Laurensô, Cyprianô, Bonifaxiô, Tôma Becket, Gioan Fisher và Tôma More, Phaolô Miki, Isaac Jogues và Gioan Brébeuf, Phêrô Chanel, Carôlô Lwanga, Perpetua và Felicita, Agnes, Maria Goretti). Chúng ta thấy sự hiện của các vị tử đạo tại Nhật, Canada, châu Đại dương và Uganda.

- Nhóm thứ năm gồm các thánh giám mục và tiến sĩ (Lêô và Grêgôriô, Ambrôsiô, Hierônimô, Augustinô, Athanasiô, Gioan Kim khẩu, Martinô, Patrixiô, Cyrillô và Mêtôđiô, Carlô Borrômêô, Phanxicô de Sales, Piô X).

- Nhóm thứ sáu là các thánh linh mục và tu sĩ (Antôn, Bênêđictô, Bênađô, Phanxicô và Đaminh, Tôma Aquinô, Ignaxiô Loyola, Phanxicô Xavie, Vinhsơn Phaolô, Gioan Maria Vianney, Gioan Boscô, Catarina Siena, Têrêsa Giêsu, Rosa Lima).

- Sau cùng là các thánh giáo dân (Luy, Monica, Elizabeth Hungari), và lời cầu: “Tất cả các thánh nam nữ của Thiên Chúa”, kết thúc phần thứ hai.

Phần thứ ba mang tiêu đề là “Kêu cầu Đức Kitô”.

Cộng đoàn kêu van: Xin Chúa cứu chữa (giải thoát) chúng con. Chúng ta có thể phân biệt hai nhóm.

- Một đàng, với cách phát biểu tiêu cực: “Xin cứu khỏi mọi sự dữ, khỏi mọi tội lỗi, khỏi những mưu chước ma quỷ, khỏi giận dữ hận thù và ác ý, khỏi án chết đời đời”.

- Một nhóm phát biểu tích cực hơn, dựa vào công cuộc cứu chuộc của Chúa Cứu thế: “Vì mầu nhiệm Chúa nhập thể, giáng sinh, lãnh phép rửa và chay tịnh, thập giá và khổ nạn, cái chết và mai táng, sự sống lại và lên trời hiển vinh, trút ban Thánh Thần, quang lâm”.

Phần thứ bốn là “những lời van xin cho các nhu cầu khác nhau”.

Cộng đoàn đáp lại: “Xin Chúa nghe lời chúng con” tiếp theo những ý nguyện xin Chúa tha thứ tội lỗi, ban cho chúng ta được thành tâm thống hối, cho chúng ta kiên tâm phụng sự Chúa, trả ơn cho các ân nhân, cho đất đai mang lại hoa trái dồi dào, xin cai quản và giữ gìn Hội Thánh, xin trợ giúp đức thánh cha và các giáo sĩ trong tác vụ của mình, xin cho tất cả mọi Kitô hữu được hợp nhất, xin dẫn dắt tất cả mọi người đến ánh sáng Tin Mừng.

Sau cùng là phần kết luận, giống như các kinh cầu khác.

D. Những thích nghi

Như đã nói trên đây, các mẫu thức không cố định nhưng có thể thích nghi, đặc biệt về danh tính các thánh và các nhu cầu cụ thể.

1. Con số các thánh có thể tăng thêm hoặc giảm bớt tuỳ hoàn cảnh. Điều quan trọng là phải tôn trọng thứ tự hàng ngũ các thánh, đó là: tông đồ, tử đạo, giám mục, linh mục tu sĩ, giáo dân. Trong mỗi hàng ngũ, tôn trọng thứ tự thời gian tuổi tác. Vì thế, ở Việt Nam, nếu muốn thêm các thánh tử đạo vì phải xen vào hàng ngũ tử đạo, nghĩa là trước các thánh hiển tu, chứ không phải ở cuối sổ.

Ta có thể thấy một thí dụ về sự thích nghi nơi mẫu số 2. Danh sách các thánh đã được rút ngắn vào 25 vị: Micae, Gioan Tẩy giả, Giuse, Phêrô và Phaolô, Anrê, Gioan, Maria Mađalêna, Stêphanô, Ignaxiô Antiôkia, Lorensô, Perpetua và Felicita, Agnes, Grêgôriô, Augustinô, Athanasiô, Basiliô, Martinô, Bênêđictô, Phanxicô và Đaminh, Phanxicô Xavier, Catarina Siena, Têrêsa Giêsu.

- Trong nghi thức tấn phong giám mục, danh tánh tất cả các thánh tông đồ đều được xướng lên theo thứ tự như sau: Phêrô, Phaolô, Anrê, Giacôbê, Tôma, Giacôbê, Philipphê, Bartôlômêô, Simon, Tađêô, Matthia.

- Trong lễ phong chức linh mục thì không thêm vị nào khác, nhưng trong lễ phong chức phó tế thì thêm hai thánh Vincentê (đi sau thánh Lorensô) và thánh Ephrem (theo sau thánh Basiliô).

- Trong lễ khấn trọn đời của các tu sĩ thì bỏ các thánh Inhaxiô Antiôkia, Grêgôriô, Atanasiô, Martinô, Phanxicô Xavier, Gioan Maria Vianney, và nếu là nam tu sĩ thì thêm Bênađô, Ignaxiô Loyola, Vinh sơn Phaolô, Gioan Boscô, còn lễ khấn các nữ tu thì thêm các thánh nữ Macrina, Clara, Catarina Siena, Rosa Lima, Gioanna Francisca de Chantal, Louise Marillac. Dĩ nhiên là có thể thêm các thánh riêng của dòng.

- Trong nghi lễ chúc phong viện phụ, thì bỏ tên thánh Catarina Siena, và thêm các thánh Columbanô, Bêđa, Rômualđô, Brunô, Bênarđô, hai thánh nữ Scolastica và Clara.

2. Các lời khẩn nguyện cho các nhu cầu trong các dịp truyền chức, khấn dòng cũng được thích nghi theo hoàn cảnh.

Trong lễ truyền chức, thêm ba lời khấn nguyện, mỗi lần tăng thêm một động từ:

- Xin Chúa đoái thương chúc lành (benedicere) cho vị thụ phong này.

- Xin Chúa đoái thương chúc lành và thánh hóa (sanctificare) vị thụ phong này.

- Xin Chúa đoái thương chúc lành, thánh hoá và thánh hiến (consecrare) vị thụ phong này.

Tuy nhiên, có lẽ điều gây ấn tượng cho cộng đoàn là thấy các ứng sinh nằm phủ phục dưới đất, và xin sự chuyển cầu của các thánh nhân trên trời cũng như các anh chị em thuộc cùng Hội Thánh lữ hành.