[Tác giả: Thánh Oscar Romero, Tổng giám mục San Salvador
-Bản dịch tiếng Anh: Irene B. Hodgson
-Bản dịch tiếng Việt: Nhóm dịch thuật ĐCV. Huế - Lm. Lê Công Đức biên tập]
LỜI NÓI ĐẦU
Đức Tổng giám mục Romero đã bắt đầu những trang nhật ký này từ ngày 31 tháng 3 năm 1978, hơn một năm sau khi ngài trở thành người đứng đầu Tổng giáo phận San Salvador. Ngài viết những dòng nhật ký cuối cùng bốn ngày trước khi bị sát hại hôm 24 tháng 3 năm 1980. Chuyển tải hai trong ba năm của ngài ở cương vị tổng giám mục, tập nhật ký này cung ứng một cái nhìn độc đáo về đời sống và tư tưởng của một trong những nhân vật nổi bật của châu Mỹ La tinh hiện đại, cũng là một trong những mục tử nổi tiếng và được ngưỡng mộ nhất của Giáo hội.
Bối Cảnh Chính Trị Và Xã Hội
Romero nhậm chức Tổng giám mục năm 1977, năm sau đó là một trong những năm bất ổn nhất trong lịch sử đất nước. Chính lễ nhậm chức của ngài đã diễn ra cách gấp rút và đơn sơ, chỉ hai ngày sau cuộc bầu cử hôm 20 tháng 2, trong đó Carlos Humberto Romero, ứng cử viên Tổng thống do chính quyền đưa ra, đã tuyên bố đắc cử bất chấp những chứng cớ gian lận nghiêm trọng. Tiếp theo đó là làn sóng phản kháng, rồi sự trấn áp gia tăng, dẫn tới vụ thảm sát những người biểu tình tại Quảng trường Libertad vào ngày 28 tháng 2.
Đây cũng là thời gian mà sự đàn áp hướng về Giáo hội. Trước đó ít lâu, một số linh mục đã bị câu lưu, bị đe dọa hoặc bị trục xuất. Hai linh mục người Mỹ đã bị tống ra khỏi biên giới cách thô bạo ngay trước lễ nhậm chức của Tổng giám mục Romero. Một số linh mục khác (trong đó có Cha Inhaxiô Ellacuría, dòng Tên) đã bị từ chối tái nhập cảnh vào El Salvador đúng vào hôm ấy. Và khi Romero trở thành Tổng giám mục chưa được một tháng thì Cha Rutilio Grande, dòng Tên, người bạn mà Romero rất quí mến, đã bị sát hại.
Năm sau đó, 1978, tình hình càng tồi tệ hơn. Vai trò của Giáo hội và tiếng nói của vị Tổng giám mục rõ ràng đã trở thành tâm điểm của dòng thời sự đang diễn biến từng ngày tại El Savador. Đó là lúc Romero quyết định bổ sung một hình thức ghi lại các hoạt động của mình và của những người cộng sự trong khi các diễn biến dồn dập xảy ra - bổ sung, vì cùng với tất cả các chi tiết được tìm thấy trong quyển nhật ký này, những bài nói chuyện và những bài giảng ghi âm của ngài làm nên một trong những bộ sưu tập chi tiết và ấn tượng nhất.
Romero đã là một nhà giảng thuyết lừng danh từ lâu trước khi đến San Salvador; ngài thường nói chuyện trên đài truyền thanh. Tuy nhiên, khi trở thành Tổng giám mục, ngài đã thêm vào phong cách giảng thuyết đặc biệt của mình một nét mới – đó là nét thông tin thời sự. Bởi truyền thông nhà nước hiếm khi thông tin và thường xuyên bóp méo tin tức liên quan đến các tổ chức công chúng hay liên quan đến Giáo hội, và hầu như đã chẳng bao giờ đề cập những sự thật về tình trạng vi phạm nhân quyền dai dẳng trong đất nước, nên vị Tổng giám mục đã tự đảm nhận việc thông tin cho đại chúng vốn rất muốn biết điều gì đang diễn ra.
Các bài giảng lễ Chúa nhật của ngài được phát đi khắp cả nước bởi đài YSAX của Giáo hội, trừ những khi trạm phát sóng của nó bị đánh bom. Cuộc gặp gỡ đầu tiên của tôi với vị Tổng giám mục vào tháng 6 năm 1977 trùng với một trong những lần như vậy. Tôi đã có cơ hội chuyển một tấm séc từ Hội đồng Giám mục Hoa Kỳ để giúp xây dựng lại trạm phát sóng, nơi vừa mới bị phá hoại bởi một trận đánh bom. Cuộc gặp gỡ cuối cùng của tôi với ngài là vào ngày 23 tháng 3 năm 1980, ngày YSAX lên sóng trở lại sau khi nó bị một quả bom phá hủy năm tuần trước đó. Đó cũng là lần cuối cùng YSAX có thể truyền đi giọng nói của Đức Tổng Romero.
Theo những khảo sát về lượng người nghe đài phát thanh vào thời gian đó, có 73% dân chúng vùng nông thôn và 47% người dân thành thị thường xuyên mở kênh phát thanh Thánh lễ từ nhà thờ Chính tòa để nghe bài giảng, vốn hiếm khi ít hơn một tiếng rưỡi. Sự mô tả của Đức Tổng Romero về “các sự kiện trong tuần” (hechos de la semana) là một tường thuật gồm cả những tin tốt và tin xấu, cả anuncio (loan báo) và denuncia (tố cáo) – công bố Tin Mừng có sức giải phóng, và cũng như các vị ngôn sứ xưa, ngài tố cáo những sự dữ của thời đại.
Quyển Nhật Ký
Theo Cha James Brockman, dòng Tên, tác giả của quyển “Romero: Một cuộc đời”, bản tiểu sử về Đức Tổng giám mục không thể thiếu và có uy tín nhất cho đến nay, thì chính ý thức của Romero về tầm quan trọng của những gì đang diễn ra trong Giáo hội tại San Salvador lúc ấy đã thúc đẩy ngài duy trì việc ghi chép có nhiều nét riêng tư hơn này về những hoạt động mục vụ của mình. Trong hai năm, ngài đã ghi ‘note’ các cuộc họp, những khách thăm, và các cuộc trò chuyện mỗi ngày, đồng thời hầu như mỗi ngày ngài dùng một máy ghi âm cầm tay để ghi lại một đúc kết về các sự kiện và những tâm tư của mình.
Chính đây là nét quan trọng của quyển nhật ký. Nó không phải là một “nhật ký linh hồn”, không phải một ghi chép riêng tư về đời sống tâm linh và những suy tư cá nhân. Nhưng trước hết nó cho thấy những khía cạnh thuộc nhân cách của Romero và chuyển tải những cái nhìn thâm sâu nhất của ngài về nhiều vấn đề, theo cách thức mà những phát biểu công khai của ngài không thể làm được. Người ta chẳng thể biết Romero cách sâu xa nếu không đọc quyển nhật ký.
Dĩ nhiên, đây cũng là một tài liệu riêng tư theo nghĩa rằng một số vấn đề và nhân vật liên hệ với ngài (và do đó được ghi lại ở đây) tự bản chất có tính tế nhị và kín đáo. Hẳn là không phù hợp nếu công khai hóa một số bình luận và nhận xét của vị Tổng giám mục vào thời điểm mà chúng được ghi lại; ngay cả hiện nay vẫn có một số người không hài lòng về việc xuất bản quyển nhật ký. Nhưng nó phản ảnh con người Romero cách thiết yếu, và nó cung cấp một lối mở đặc sắc giúp hiểu cái tấn kịch vốn đã thu hút sự quan tâm của phần lớn thế giới bên ngoài đất nước El Salvador bé nhỏ.
Rõ ràng Romero muốn lưu giữ nhiều thứ hơn, chứ không chỉ các hoạt động mục vụ riêng của ngài. Trong ghi chép của mình vào ngày 11 tháng 12 năm 1979, ngài mô tả một cuộc họp với ban điều hành chủ chốt của ngài để thu xếp việc thực hiện một nhật ký ghi âm. Ngài than phiền rằng ngài từng hy vọng nó sẽ là một tường thuật về đời sống của Tổng giáo phận, ghi chép lại toàn cảnh hoạt động mục vụ, nhưng cho đến thời điểm đó nó “chỉ là những quan điểm và hoạt động của bản thân vị Giám mục”. Ngài nhận xét với tính cách từ tốn đặc trưng của mình - (nhưng nhìn lại, ta hẳn thấy ngài đã nhầm) - rằng sử liệu đầy đủ hơn này, bao quát đời sống của toàn thể Tổng giáo phận, sẽ là mối quan tâm bậc nhất đối với nhiều người khác trong tương lai. Điều xảy ra là cái quyết định được thông qua tại cuộc họp ấy – theo đó thông tin từ các văn phòng của Tổng giáo phận phải được thu thập lại để bổ sung cho bản tường thuật riêng của vị Tổng giám mục - rõ ràng đã không đi đến đâu.
Đáng ghi nhận ở đây rằng Cha Rafael Urrutia, vị linh mục chấp nhận công việc tổng hợp dữ liệu từ các văn phòng, đã xuất hiện một cách đặc biệt cả ở đầu và cuối nhật ký này. Hôm Chúa nhật trước ngày Đức Tổng Romero bắt đầu ghi âm (Phục Sinh 1978), ngài đã trao tác vụ Giúp lễ cho một chủng sinh trẻ, là Rafael Edgardo Urrutia Herrera; ngày 4 tháng 11 sau đó, ngài đã truyền chức linh mục cho thầy. Trang nhật ký cuối cùng, ngày 20 tháng 3 năm 1980, đề cập đến Cha Urrutia, người lúc đó đã là Chưởng ấn của Tổng Giáo phận và là thành viên của nhóm nòng cốt.
Do các biến cố xảy ra quá dồn dập trong những tháng đầu của năm 1980, dường như Cha Urrutia không thể làm gì nhiều cho dự án nhật ký, nhưng giờ đây, một lần nữa, cha lại nhận công việc thu thập tất cả những thông tin có thể có về Đức Tổng Oscar Arnulfo Romero. Cha Urrutia là thỉnh nguyện viên trong án tuyên thánh Tổng giám mục Romero – tức là người nhận trách nhiệm theo đuổi tiến trình tuyên thánh cho con người vốn đã được rất nhiều người nhìn nhận là thánh Romero của Châu Mỹ. Và chính Cha Urrutia, một lần nữa lại là Chưởng ấn, đã chứng thực rằng quyển nhật ký được xuất bản là văn bản ghi lại cách trung thực ba mươi băng cát-xét gốc mà Romero đã sử dụng.
Một người trợ lý quan trọng khác của Romero mà danh tính cũng xuất hiện trong nhật ký ở ngay mục đầu tiên và mục cuối cùng (cũng thường xuất hiện ở các trang giữa nữa), đó là Roberto Cuellar, vị luật sư trẻ điều hành Văn phòng Nhân quyền của Tổng giáo phận. Mục đầu tiên của nhật ký đề cập vấn đề nhân quyền và những yêu cầu đòi hỏi Giáo hội tiến hành điều tra và tố giác vô số vụ vi phạm vào thời đó. “Chúng tôi có một văn phòng nhỏ về nhân quyền, nhưng nó không đủ sức đối phó với số lượng lớn các vụ việc”, Romero nói với một nhóm luật sư và các sinh viên luật như thế vào ngày 31 tháng 3.
Thật ý nghĩa việc quyển nhật ký bắt đầu với chủ đề nhân quyền, bởi chính vấn đề này cùng với phản ứng của Giáo hội là yếu tố trước hết thu hút sự quan tâm của thế giới đối với El Salvador. Cùng sự đề cao và cùng sự phê phán ấy phải được ghi nhận trong những năm sau cái chết của Romero, khi người kế vị ngài và của Cuellar, là Arturo Rivera Damas và María Julía Hernández, đã tiếp tục cùng một sự dấn thân theo Tin Mừng để bênh vực các quyền và phẩm giá của con người.
Việc Xuất Bản Quyển Nhật Ký
Khi cuộc chiến tranh leo thang trong những tháng tiếp theo sau vụ ám sát, và chính các văn phòng của Tổng giáo phận trở thành mục tiêu bị tấn công, thì những băng ghi âm nguyên gốc của nhật ký cũng như các bài giảng truyền thanh của Đức Tổng giám mục đã được sao chép và mang đi cất giữ an toàn tại Hội đồng Công Giáo Hoa Kỳ (USCC) ở Washington.
Vào năm 1982, John McAward, khi đó thuộc Ủy ban Phục vụ của Unitarian Universalism (phái Phổ độ Nhất thể), đã mang tới USCC 153 băng ghi âm các bài giảng của Đức Tổng Romero từ ngày 12 tháng 5 năm 1977 đến ngày 23 tháng 3 năm 1980. Hơn một năm sau, Cha James Brockman, người đã từng làm việc tại các Văn phòng Tổng giáo phận San Salvador về cuốn nhật ký và các tài liệu lưu trữ khác để chuẩn bị soạn thảo tiểu sử của vị Tổng giám mục, đã mang tới 30 cuộn băng nhật ký. Cả hai bộ đã được bảo quản trong kho lưu trữ có chế độ kiểm soát khí hậu của USCC. Khi các cuộn băng này không còn có ý nghĩa dự phòng trường hợp các băng gốc ở El Salvador bị phá hoại, thì chúng vẫn còn là một nguồn tài liệu quí giá của Hội đồng, và là một biểu tượng cho mối liên hệ khắng khít giữa hai Giáo hội.
Năm 1990, để tưởng niệm vụ ám sát dịp tròn 10 năm, Tổng giáo phận San Salvador đã xuất bản quyển Nhật ký của Đức cha Oscar Arnulfo Romero (Monseñor Oscar Arnulfo Romero: Su Diario). Vào dịp kỷ niệm này, ngày 24 tháng 3, Tổng giám mục Rivera Damas đã đề xuất việc thực hiện một bản tiếng Anh của quyển nhật ký cả với Đức Hồng y Roger Mahony, đại diện của USCC, lẫn với Julian Filochowski, Giám đốc Quỹ Công Giáo Anh Quốc vì Sự Phát Triển Hải Ngoại (CAFOD), người đã phụ trách việc ấn hành bản tiếng Tây Ban Nha.
Hội đồng Công giáo Hoa Kỳ (USCC) đảm nhận việc dịch thuật và xuất bản, và đã chọn Nhà xuất bản St. Anthony Messenger Press cho ấn bản ở Mỹ. Vì quyển nhật ký khá dài và không tránh khỏi một số sự lặp lại, nên một số độc giả đã đề nghị việc biên tập bản văn để quyển nhật ký có khổ vừa vặn hơn. Nhưng Tổng giám mục Rivera (với sự tán thành hoàn toàn của USCC và nhà xuất bản) đã kiên quyết rằng bản văn cần được xuất bản toàn bộ, nhằm tránh bị méo mó vì cắt xén, cho dù là không cố ý.
Sự kiên quyết trung thành với bản gốc này đã là tiêu chí cho bản dịch trau chuốt từ đầu chí cuối của Tiến sỹ Irene B. Hodgson. Bản dịch nhắm dịch thật sát, chỉ khác bản gốc chủ yếu trong việc hiệu chỉnh một số tên nước ngoài cho đúng, và trong việc phân nhỏ một số câu văn thường dài mà thoát ý của Đức Tổng Romero. Bản văn có thể không luôn luôn trôi chảy trong cả hai ngôn ngữ; và hẳn rằng vị Tổng giám mục rất có thể đã tự mình làm một số việc hiệu chỉnh nếu ngài còn sống. Nhưng bản dịch này truyền tải âm sắc của các cuộn băng ghi âm. Đó là tiếng nói đích thực của Oscar Arnulfo Romero.
Thomas E. Quigley
Vụ Châu Mỹ La tinh
Hội Đồng Công Giáo Hoa Kỳ